ul. Świętokrzyska (Warszawa)

Jedna z najstarszych dróg narolnych, rozgraniczała najpierw grunty książęce od włók Kałęczyna, a następnie grunty starostwa od roli Macieja Rembowskiego, podskarbiego królewskiego. W tym czasie droga między Nowym Światem i późniejszą Mazowiecką zmieniła się w wąską ulicę. W pobliżu obecnej ul.Czackiego, na późniejszej posesji nr 1326, księża misjonarze z kościoła Św. Krzyża założyli folwark zwany Świętokrzyskim, od którego ulica wzięła nazwę. Drewniana zabudowa Świętokrzyskiej została zniszczona podczas najazdu szwedzkiego 1656. W pierwszej połowie XVIII w. Świętokrzyska była zabudowana od Nowego Światu do Mazowieckiej, dalej biegła między ogrodami Grzybowa po stronie północnej, laskiem po stronie południowej i wreszcie wśród pól. Ok. połowy XVIII w. bieg jej został przerwany przed ul.Mazowiecką zabudowaniami pałacu wojewody mazowieckiego Kazimierza Rudzińskiego oraz budynkami folwarcznymi. Ok. 1757, w związku z parcelacją włóki po Rembowskim przez marszałka Franciszka Bielińskiego, Świętokrzyska na zachód od Wielkiej została skasowana i zastąpiona nową ulicą - Pańską. Zabudowa Świętokrzyskiej skupiała się wówczas przy Nowym Świecie oraz przy skrzyżowaniach z ulicami: Mazowiecką - Szpitalną, Jasną i Marszałkowską; łącznie stało przy Świętokrzyskiej ok. 20 domów. Wybrukowana w połowie XVIII w., w czasach stanisławowskich Świętokrzyska została uregulowana i gęściej zabudowana; w końcu XVIII w. były tu 2 pałace, 17 domów murowanych, 3 drewniane, 4 dworki i jatki usytuowane na 24 posesjach. Na Świętokrzyską wychodziło skrzydło szpitala Dzieciątka Jezus i stały 3 kamienice należące do szpitala. W czasach Królestwa Kongresowego ulicę zabudowano 2-piętrowymi kamienicami. W 1828 przy rogu Świętokrzyskiej i nowo utworzonego pl.Wareckiego wybudowano dużą fabrykę metalurgiczną Karola Mintera z pałacykiem dla właściciela (posesja nr 1337, arch. J. Lessel). W latach 1868-1872 pod nr 4 mieścił się teatr ogródkowy "Cassino". Następna faza zabudowy Świętokrzyskiej przypada na lata 1850-1860: na miejscu XVIII-wiecznych parterowych domów stanęły 2- lub 3-piętrowe. W 1868 w zabudowaniach fabryki Mintera umieszczono pocztę. Mieściło się tu Towarzystwo Kolonii Letnich dla dzieci założone w 1882 przez dr. Stanisława Markiewicza i przez niego prowadzone. W tym okresie Świętokrzyska między Nowym Światem i Jasną stała się ulicą antykwariatów, prowadzonych przeważnie przez księgarzy i antykwariuszy żydowskich. Odcinek za Jasną zajęły sklepy z konfekcją i ubraniami męskimi. W latach 1921/1922 przy rogu Jasnej wybudowano gmach PKO (arch. J. Handzelewicz) rozbudowany ok. 1935 do Marszałkowskiej; w 1937 stanął narożny gmach o konstrukcji żelbetowej (arch. B. Szmidt). Przy rogu Świętokrzyskiej i pl.Napoleona ok. 1932 angielskie towarzystwo ubezpieczeń "Prudential" wybudowało 16-piętrowy wieżowiec przeznaczony na biura i mieszkania (arch. M. Weinfeld). We wrześniu 1939 spłonęła lub została zburzona większość domów Świętokrzyskiej.