Heidemolen (Malderen)

 windmolen, erfenis

Beschrijving / geschiedenis

Verscheidene documenten bewijzen dat de Heidemolen wel eerbiedwaardig oud is. De heide van Malderen werd in 1232 door Hendrik, hertog van Brabant, en door Arnold, Heer van grimbergen, in cijns gegeven aan al de ingezetenen van Malderen, die haar willen bebouwen. Hier begint dus de ontginning van "de Malreheide". Er wordt nog geen nota gemaakt van een windmolen, maar voor het gewonnen graan aldaar moest er weldra een molen komen.

In de 14e eeuw werd al melding gemaakt van deze standerdmolen, een banmolen. Samen met twee kastelen ('t Hof ten Broek en 't Hof met den Walle), een watermolen (Herbodinnemolen), 45 bunder grond en weiland en een leenhof vormde de windmolen een leen, dat door de heren van Groenhoven gehouden werd van het leenhof van Brabant.

Het eerste reële bewijs van het bestaan van de Heidemolen vinden we terug in een testament dat werd opgemaakt op 17.03.1475. Daarbij lieten Jan Van Marselaer, heer van Opdorp, en Joanna 't's Jongen, zijn gemalin, de Heidemolen en de Herbodinnemolen (beiden gelegen te Malderen) na aan hun oudste zoon Gillis.

Er is een aangifte op 14 oktober 1536 van Jan Oemens, in naam van Adolf Herdinck, raadsheer van keizer Karel V, zijn ontvanger voor Zeeland enz. voor het leen genaamd " 't hof ten Broecke, met zijn dependentiën en zijn achterleenen, alles te Malderen gelegen, en de item de voorseyde wijlen Adolf heeft nog te leene gehouden van de keyserlijcken nu eenen wintmolen, staende in de prochie van Malre, opte Malre heye, welcken moelen jaarlijckx gelt de pachte XIX sacken Rockx mechels". In het Algemeen denombrement van Brabant, meyer van Merchtem: "Hier is eenen watermolen (Herbodinnemolen) ende eenen wintmolen (Heidemolen) die t' saemen in huere t' sjaers renderen ter somme van ....275 (Brabants)."

In het Caertbroeck van Malderen opgemaeckt den 27 augusti 1717 door Jan van Acoleyen, landmeter, de Heidemolen en omgeving, als volgt vermeld: 66 - tegen de Malderheyde met den wintmolen, 69 - Derffgenamen van de heer le Cocq, heere van Groenhoven, over het Wintmolenhuyss, coolhoff, enz. 70 - de selve, over den molenberck, groot 27 roeden,... de selve over den rosmolenplaats, nevens voorseyde,... 71 - de selve, eene partije (gronds) genaemt de Schrans, groot met de waterwallen ende Slobbercant, samen 126 roeden." De molen was dus verschanst, met het oog op oorlogstijd...

Tussen allerlei runeachtige inkervingen staan de volgende data en inschriften. Op de molenstaak 1719, Judocus Leemans. Op de gording van de molen staat nogmaals ditzelfde jaartal. Op de steenbalk zijn nog andere data gesneden, vermoedelijk van herstellingen: 1755 - 1761 - 1781.

Warken (Eduardus) Leemans was de laatste molenaar die maalde met windkracht. Hij stopte ermee in 1943. De molen die in 1971 nog een nieuw houten wiekenkruis kreeg, diende in 1981 wegens gevaarlijk overhellen van de molenkast ondersteund te worden.

Een hevige storm blies hem op 28 januari 1990 van zijn voetstuk. In opdracht van de gemeente Londerzeel bouwde de firma Caers uit Retie (molenmakers sinds drie generaties) de molen terug op in 1994-1995. Hierbij werden sommige delen van de oude molen hergebruikt: de staak, de steenbalk, een ijzerbalk, de windpulm, het luiwerk, de molenas, de aswielen en de staartbalk.

Vrijwillige molenaars sinds de heroprichting in 1995 waren Frans Ringoot (uit Opwijk) en Hans en Maarten Hoogewijs uit Merchtem. De twee laatsten zijn precies 10 jaar op de molen werkzaam geweest. Sinds 1 maart 2005 is Mike Ekelschot uit Antwerpen de nieuwe molenaar. Hij maalt diverse biologisch geteelde graansoorten. Door de slechte toestand van het houten wiekenkruis, staat de molen sinds september 2006 stil. Het hekwerk en de windborden werden grotendeels verwijderd met het oog op (dringende) vervanging.

Op 7 december 2007, tussen 3 en 4 uur 's nachts knakte onder de druk van locale windstoten tot 120km/u één van de einden van het houten wiekenkruis.
Al enige tijd was de situatie zeer zorgwekkend en op de vergadering van 6 december werd dan ook besloten het kruis zo spoedig mogelijk te verwijderen...
Dat het zó spoedig zou zijn was niet te voorspellen!
Als eerste deskundige was molenaar Mike Ekelschot om 8 uur ter plaatse. Onmiddellijk is er door de burgemeester de noodsituatie afgekondigd en werd Onroerend Erfgoed ingelicht. De omgeving werd dan ook afgezet en bij het kraanbedrijf Sarens werd een kraan gevorderd om de rest van de wieken af te halen. In een zeer snelle persverzameling werd eenieder ingelicht over het voorval en de direct te nemen actie.

In 2009 heeft 't Gebinte Molenbouw de restanten van het gevlucht uitgehaald als voorbode voor de vervanging door nieuwe pestelroeden. Deze molenbouwer startte de herstellingswerken aan het gevlucht en het raderwerk op 1 juni 2009. Kostprijs: € 50.774 (inclusief btw). In 2010 staan verdere herstellingen op het programma die kunnen worden uitgevoerd met subsidies van de Vlaamse Overheid (voor een bedrag van €12.500). De firma 't Gebinte Molenbouw uit Erpe-Mere maakte een nieuw houten pestelgevlucht. De vrees bestaat dat, eenmaal dat kruis geplaatst zal zijn, de rest zo slecht geworden zal zijn dat er niet meer gedraaid en gemalen zal kunnen worden. Voor de tweede en derde fase zal er ook wel weer de nodige tijd passeren die weer van de levensduur van het houten gevlucht afgaat (vicieuze cirkel). Een houten wiekenkruis dat jarenlang stilstaat, ondergaat zeer snel kwaliteitsverlies. Daarom zou de plaatsing eigenlijk maar in de laatste restauratiefase mogen voorkomen.

Lieven Denewet & Mike Ekelschot

Nota over de Heidemolen als "oudste molen".

Op zoek naar gegevens over molens in België duikt bij het napluizen van archieven en literatuur de Heidemolen van Malderen steevast op als een der oudste windmolens van ons land. Het jaartal 1119 waarnaar in de literatuur wordt verwezen is echter nooit hard gemaakt. Sommigen zijn dan ook van mening dat dit jaartal berust op het foutief lezen van de datum die in een balk van de oude molen was ingekapt: 1119 of ... 1779?

Inrichting
Naast de twee maalkoppels, is de Heidemolen ook nog uitgerust met:
* 1 maalstoel (90cm), merk: "Excelsior" - Bellem, oliebad aangedreven 380v.; bouwjaar ca. 1930, (afkomstig uit sint-Niklaas)
* 1 bloembuil, merk: "Otto Meyer" of "Bühler", bouwjaar. ca. 1950, (afkomstig uit Tielt).
Nog te plaatsen:
*1 breker, merk: onbekend, bouwjr. ca. 1930, (afkomstig uit St.-Eloois-Winkel / Rumbeke)
*1 menger, merk: "Excelsior" - Bellem, bouwjaar ca. 1930, (afkomstig uit St.-Eloois-Winkel / Rumbeke)

Mike Ekelschot